Upały, klimatyzacja i zimna woda — jak uniknąć wstrząsu termicznego latem?

Lato, wysokie temperatury i nagłe schładzanie organizmu

Wysokie temperatury latem mogą być niebezpieczne nie tylko z powodu odwodnienia czy udaru cieplnego. Problemem bywa również zbyt gwałtowne schładzanie rozgrzanego organizmu — na przykład szybkie wejście do zimnej wody, bardzo mocna klimatyzacja po wyjściu z upału albo zimny prysznic od razu po intensywnym wysiłku.

Potocznie mówi się wtedy o wstrząsie termicznym. W sensie medycznym nie zawsze oznacza to „wstrząs” w ścisłym znaczeniu ratunkowym, ale określenie dobrze oddaje mechanizm: organizm zostaje nagle wystawiony na dużą różnicę temperatur, co może wywołać zawroty głowy, osłabienie, skurcz naczyń, duszność, zaburzenia rytmu serca, omdlenie, a w wodzie — realne ryzyko utonięcia.

Latem warto więc myśleć nie tylko o tym, jak się schłodzić, ale jak zrobić to bezpiecznie.

Czym jest wstrząs termiczny?

Wstrząs termiczny to potoczne określenie gwałtownej reakcji organizmu na nagłą zmianę temperatury. Najczęściej dotyczy sytuacji, w których rozgrzane ciało zostaje szybko schłodzone.

Może do tego dojść na przykład, gdy:

• po długim przebywaniu na słońcu szybko wskakujemy do zimnego jeziora, morza lub basenu,
• po intensywnym wysiłku w upale bierzemy lodowaty prysznic,
• wchodzimy z temperatury ponad 30°C do pomieszczenia z klimatyzacją ustawioną na 18–19°C,
• siedzimy bezpośrednio pod nawiewem klimatyzacji,
• pijemy bardzo zimne napoje bardzo szybko po dużym przegrzaniu,
• schładzamy dziecko lub osobę starszą zbyt gwałtownie.

Organizm nie lubi skrajności. Podczas upału naczynia krwionośne skóry rozszerzają się, aby oddawać ciepło. Nagłe zimno może spowodować ich szybki skurcz, wzrost obciążenia układu krążenia, uczucie duszności, zawroty głowy albo omdlenie. U osób z chorobami serca, nadciśnieniem, zaburzeniami rytmu serca lub u seniorów ryzyko może być większe.

Wstrząs termiczny a udar cieplny — to nie to samo

Warto rozróżnić dwa pojęcia.

Wstrząs termiczny to najczęściej gwałtowna reakcja na nagłą zmianę temperatury, szczególnie po szybkim schłodzeniu rozgrzanego organizmu.

Udar cieplny to stan zagrożenia życia, w którym organizm nie jest w stanie skutecznie oddawać ciepła. Może pojawić się po długim przebywaniu w wysokiej temperaturze, szczególnie przy odwodnieniu, dużej wilgotności, wysiłku fizycznym albo chorobach przewlekłych.

Objawy udaru cieplnego mogą obejmować:

• bardzo wysoką temperaturę ciała,
• splątanie,
• zaburzenia świadomości,
• bełkotliwą mowę,
• silny ból głowy,
• nudności lub wymioty,
• omdlenie,
• drgawki,
• gorącą, zaczerwienioną skórę,
• przyspieszone tętno,
• brak poprawy mimo odpoczynku w chłodnym miejscu.

Udar cieplny wymaga pilnej pomocy medycznej. To nie jest sytuacja, którą należy „przeczekać”.

Kiedy upał staje się szczególnie niebezpieczny?

Ryzyko przegrzania rośnie, gdy wysoka temperatura utrzymuje się przez kilka dni, noce są ciepłe, a mieszkanie nie zdąża się wychłodzić. Szczególnie obciążająca jest też wysoka wilgotność powietrza, ponieważ pot trudniej odparowuje ze skóry, a organizm gorzej się chłodzi.

Najbardziej narażone są:

• niemowlęta i małe dzieci,
• osoby starsze,
• kobiety w ciąży,
• osoby z chorobami serca,
• osoby z nadciśnieniem tętniczym,
• pacjenci z chorobami nerek,
• osoby z cukrzycą,
• osoby z otyłością,
• osoby przyjmujące leki moczopędne,
• osoby przyjmujące niektóre leki psychiatryczne,
• osoby pracujące fizycznie na zewnątrz,
• sportowcy i osoby intensywnie trenujące,
• osoby po alkoholu.

W tych grupach objawy odwodnienia, przegrzania lub zaburzeń elektrolitowych mogą pojawiać się szybciej i być groźniejsze.

Jak bezpiecznie wchodzić do zimnej wody?

Największy klasyczny błąd to szybkie wskoczenie do zimnej wody po długim leżeniu na słońcu. Dotyczy to jeziora, morza, basenu i górskich potoków.

Bezpieczniej jest:

• Najpierw zejść ze słońca i odpocząć kilka minut w cieniu.
• Zwilżyć kark, klatkę piersiową, twarz i kończyny.
• Wchodzić do wody stopniowo.
• Unikać gwałtownego zanurzania głowy.
• Nie skakać do wody po alkoholu.
• Nie wchodzić do wody bezpośrednio po bardzo intensywnym wysiłku.
• Nie wchodzić samemu do zimnej wody, szczególnie w jeziorze lub morzu.
• Wyjść z wody, jeśli pojawią się dreszcze, zawroty głowy, duszność, kołatanie serca lub osłabienie.

U osób z chorobami serca, zaburzeniami rytmu, nadciśnieniem lub po incydentach sercowo-naczyniowych nagłe wejście do zimnej wody może być szczególnie ryzykowne.

Klimatyzacja latem — pomaga czy szkodzi?

Klimatyzacja sama w sobie nie jest zła. W czasie upałów może chronić przed przegrzaniem, szczególnie u osób starszych, przewlekle chorych i małych dzieci. Problem zaczyna się wtedy, gdy różnica temperatur jest zbyt duża albo gdy zimny nawiew jest skierowany bezpośrednio na ciało.

Najczęstsze błędy to:

• ustawianie klimatyzacji na 18–19°C przy temperaturze zewnętrznej powyżej 30°C,
• siedzenie bezpośrednio pod nawiewem,
• szybkie przechodzenie z upału do bardzo zimnego pomieszczenia,
• spanie przy zimnym nawiewie skierowanym na twarz, kark lub klatkę piersiową,
• brak czyszczenia klimatyzacji,
• zbyt suche powietrze w pomieszczeniu.

Rozsądna zasada: klimatyzacja powinna dawać ulgę, a nie uczucie „lodówki”. W wielu sytuacjach komfortowa temperatura wewnątrz to około 24–27°C, zależnie od warunków, wieku i stanu zdrowia domowników. Lepiej schładzać pomieszczenie stopniowo niż ustawiać bardzo niską temperaturę.

Jak schładzać organizm bezpiecznie?

Najbezpieczniejsze sposoby schładzania to te, które działają stopniowo.

W czasie upału warto:

• pić wodę regularnie, małymi porcjami,
• unikać alkoholu,
• ograniczać bardzo słodkie napoje,
• nosić lekką, przewiewną odzież,
• chronić głowę przed słońcem,
• przebywać w cieniu,
• ograniczać wysiłek w godzinach największego nasłonecznienia,
• brać letni lub chłodny, ale nie lodowaty prysznic,
• zwilżać skórę wodą,
• stosować chłodne okłady na kark, nadgarstki lub okolice pach,
• wietrzyć mieszkanie rano i wieczorem,
• zasłaniać okna w dzień,
• nie zostawiać dzieci ani zwierząt w samochodzie nawet na chwilę.

Jeżeli organizm jest mocno przegrzany, lepiej rozpocząć od cienia, odpoczynku, picia wody i stopniowego chłodzenia skóry, zamiast od gwałtownego lodowatego prysznica.

Ile pić wody podczas upałów?

Nie ma jednej idealnej ilości dla każdego. Zapotrzebowanie zależy od wieku, masy ciała, aktywności fizycznej, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków i temperatury otoczenia.

W praktyce podczas upałów warto pić regularnie przez cały dzień, zanim pojawi się silne pragnienie. Dobrym prostym wskaźnikiem jest kolor moczu — jasny zwykle sugeruje dobre nawodnienie, a ciemny, intensywny kolor może wskazywać na niedobór płynów.

Więcej płynów potrzeba, gdy:

• intensywnie się pocimy,
• pracujemy fizycznie,
• trenujemy,
• przebywamy długo na zewnątrz,
• mamy gorączkę,
• występuje biegunka lub wymioty,
• jesteśmy po ekspozycji na słońce.

Uwaga: osoby z niewydolnością serca, chorobami nerek, zaawansowanym nadciśnieniem lub zaleceniem ograniczenia płynów powinny indywidualnie ustalić bezpieczną ilość płynów z lekarzem.

Czy elektrolity są potrzebne?

Nie zawsze. Przy normalnej aktywności, krótkim przebywaniu na zewnątrz i prawidłowej diecie zwykle wystarcza woda oraz regularne posiłki.

Elektrolity mogą być pomocne, gdy:

• pocenie jest bardzo intensywne,
• wysiłek trwa długo,
• pracujemy fizycznie w upale,
• występują skurcze mięśni,
• doszło do biegunki lub wymiotów,
• pojawia się znaczne osłabienie po ekspozycji na wysoką temperaturę.

Nie należy jednak przesadzać ani z elektrolitami, ani z piciem ogromnych ilości samej wody naraz. Najbezpieczniejsza jest regularność: mniejsze porcje płynów przyjmowane często.

Czego unikać w czasie upałów?

W gorące dni lepiej unikać:

• alkoholu,
• długiego opalania w południe,
• intensywnego wysiłku między późnym rankiem a popołudniem,
• przebywania w zamkniętym, nagrzanym samochodzie,
• szybkiego wskakiwania do zimnej wody,
• lodowatego prysznica bezpośrednio po przegrzaniu,
• bardzo dużej różnicy między temperaturą na zewnątrz a klimatyzacją,
• ciężkich, tłustych posiłków przed wyjściem na słońce,
• pozostawiania dzieci, seniorów lub zwierząt bez nadzoru w gorących pomieszczeniach.

Warto też pamiętać, że temperatura podawana w prognozie zwykle dotyczy pomiaru w cieniu. W pełnym słońcu odczuwalna temperatura może być znacznie wyższa.

Objawy przegrzania organizmu

Pierwsze objawy przegrzania bywają niespecyficzne. Łatwo je pomylić ze zmęczeniem, stresem albo „gorszym dniem”.

Do objawów ostrzegawczych należą:

• silne pragnienie,
• osłabienie,
• zawroty głowy,
• ból głowy,
• nudności,
• skurcze mięśni,
• nadmierne pocenie,
• kołatanie serca,
• uczucie duszności,
• ciemny mocz,
• rozdrażnienie,
• senność,
• uczucie „miękkich nóg”.

W takiej sytuacji należy przerwać aktywność, przejść do cienia lub chłodnego pomieszczenia, pić wodę małymi łykami i stopniowo schładzać ciało.

Objawy alarmowe — kiedy pilnie szukać pomocy?

Pilna pomoc medyczna jest potrzebna, gdy pojawia się:

• utrata przytomności,
• splątanie,
• zaburzenia mowy,
• drgawki,
• bardzo silny ból głowy,
• brak poprawy mimo odpoczynku i chłodzenia,
• uporczywe wymioty,
• duszność,
• ból w klatce piersiowej,
• bardzo szybkie lub nierówne bicie serca,
• podejrzenie udaru cieplnego,
• objawy u niemowlęcia, seniora lub osoby ciężko przewlekle chorej.

W przypadku podejrzenia udaru cieplnego należy wezwać pomoc medyczną i rozpocząć chłodzenie osoby poszkodowanej: przenieść ją w cień lub do klimatyzowanego miejsca, poluzować ubranie, schładzać skórę wodą, okładami i ruchem powietrza. Nie należy podawać płynów osobie nieprzytomnej lub splątanej.

Dzieci i upały — szczególna ostrożność

Dzieci przegrzewają się szybciej niż dorośli. Nie zawsze potrafią powiedzieć, że jest im za gorąco, chce im się pić albo kręci im się w głowie.

W czasie upału należy:

• częściej proponować dziecku wodę,
• unikać spacerów w największym słońcu,
• zakładać lekkie, przewiewne ubrania,
• chronić głowę,
• stosować krem z filtrem,
• nie przykrywać szczelnie wózka suchą pieluchą lub kocem,
• nie zostawiać dziecka w samochodzie nawet na chwilę,
• obserwować liczbę mokrych pieluch u niemowląt,
• reagować na senność, apatię, rozdrażnienie lub brak łez przy płaczu.

Zakrywanie wózka materiałem może pogorszyć wentylację i zwiększyć temperaturę wewnątrz. Lepsze są rozwiązania zapewniające cień i przepływ powietrza.

Seniorzy i osoby przewlekle chore

Osoby starsze często słabiej odczuwają pragnienie, gorzej regulują temperaturę ciała i częściej przyjmują leki wpływające na gospodarkę wodno-elektrolitową. Dlatego w czasie upałów warto regularnie kontaktować się z seniorem mieszkającym samotnie.

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z:

• chorobą wieńcową,
• niewydolnością serca,
• zaburzeniami rytmu serca,
• nadciśnieniem tętniczym,
• przewlekłą chorobą nerek,
• cukrzycą,
• chorobami neurologicznymi,
• demencją,
• chorobami psychicznymi,
• ograniczoną sprawnością ruchową.

Warto upewnić się, że taka osoba ma wodę pod ręką, możliwość schłodzenia pomieszczenia i nie przebywa przez cały dzień w nagrzanym mieszkaniu.

Leki a upały

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych lub przegrzania. Dotyczy to między innymi części leków moczopędnych, leków na nadciśnienie, niektórych leków przeciwdepresyjnych, przeciwpsychotycznych, przeciwalergicznych i leków wpływających na świadomość.

Nie oznacza to, że należy samodzielnie odstawiać leczenie w czasie upału. Wręcz przeciwnie — nie należy zmieniać dawek bez konsultacji. Warto natomiast skonsultować się z lekarzem, jeśli podczas upałów pojawiają się zawroty głowy, spadki ciśnienia, omdlenia, kołatanie serca, znaczne osłabienie albo objawy odwodnienia.

Najważniejsze zasady na lato

• Schładzaj organizm stopniowo.
• Nie wskakuj gwałtownie do zimnej wody po opalaniu.
• Nie ustawiaj klimatyzacji na zbyt niską temperaturę.
• Pij wodę regularnie, zanim pojawi się silne pragnienie.
• Unikaj alkoholu podczas upałów.
• Największy wysiłek planuj rano albo wieczorem.
• Chroń dzieci, seniorów i osoby przewlekle chore.
• Nie zostawiaj nikogo w nagrzanym samochodzie.
• Reaguj na zawroty głowy, nudności, skurcze i osłabienie.
• Przy objawach udaru cieplnego dzwoń po pomoc.

Kiedy warto skonsultować się z lekarzem?

Konsultacja lekarska może być wskazana, jeśli w czasie upałów pojawiają się:

• nawracające zawroty głowy,
• omdlenia,
• kołatanie serca,
• spadki ciśnienia,
• silne osłabienie,
• duszność,
• bóle w klatce piersiowej,
• objawy odwodnienia,
• pogorszenie chorób przewlekłych,
• wątpliwości dotyczące leków przyjmowanych latem.

W przypadku nagłych, ciężkich objawów nie należy czekać na teleporadę — trzeba pilnie wezwać pomoc medyczną.

Konsultacja online w sezonie letnim

W sezonie letnim wiele dolegliwości można wstępnie omówić podczas konsultacji online — szczególnie jeśli dotyczą odwodnienia, pogorszenia samopoczucia w upały, problemów z ciśnieniem, działań niepożądanych leków, infekcji po klimatyzacji czy zaostrzenia chorób przewlekłych.

Podczas konsultacji można omówić:

• objawy po ekspozycji na upał,
• ryzyko odwodnienia,
• przyjmowane leki,
• choroby przewlekłe,
• wyniki pomiarów ciśnienia i tętna,
• wskazania do pilnej pomocy stacjonarnej,
• bezpieczne postępowanie w kolejnych dniach upałów.

Umów konsultację online na onlineporada.pl, jeśli upały nasilają Twoje objawy lub nie masz pewności, czy Twoje dolegliwości wymagają pilnej oceny lekarskiej.

FAQ

Czy wstrząs termiczny jest groźny?

Może być groźny, szczególnie jeśli dochodzi do omdlenia, zaburzeń oddychania, kołatania serca lub utraty przytomności w wodzie. Największe ryzyko dotyczy osób z chorobami serca, seniorów, dzieci i osób po alkoholu.

Czy można wskoczyć do zimnej wody po opalaniu?

Nie jest to bezpieczne. Po długim przebywaniu na słońcu lepiej wejść do wody stopniowo, wcześniej schładzając kark, twarz, klatkę piersiową i kończyny.

Jaka temperatura klimatyzacji jest najlepsza latem?

Najczęściej lepiej unikać bardzo niskich ustawień, takich jak 18–19°C przy dużym upale na zewnątrz. Komfortowa i bezpieczniejsza temperatura to często około 24–27°C, zależnie od sytuacji i stanu zdrowia domowników.

Czy zimny prysznic po upale jest dobry?

Lepiej wybrać chłodny lub letni prysznic niż lodowaty. Gwałtowne schładzanie mocno rozgrzanego organizmu może wywołać osłabienie, zawroty głowy lub nieprzyjemną reakcję ze strony układu krążenia.

Co pić podczas upałów?

Najlepszym wyborem jest woda. Przy dużym poceniu, wysiłku, skurczach mięśni, biegunce lub wymiotach pomocne mogą być elektrolity. Alkoholu lepiej unikać.

Kiedy podejrzewać udar cieplny?

Udar cieplny należy podejrzewać przy zaburzeniach świadomości, splątaniu, drgawkach, omdleniu, bardzo wysokiej temperaturze ciała, silnym bólu głowy, braku poprawy mimo chłodzenia lub ciężkim osłabieniu po ekspozycji na wysoką temperaturę.

Co zrobić przy podejrzeniu udaru cieplnego?

Należy wezwać pomoc medyczną, przenieść osobę w chłodne lub zacienione miejsce, poluzować ubranie i rozpocząć chłodzenie ciała. Nie należy podawać płynów osobie nieprzytomnej lub splątanej.

Źródła

• World Health Organization. Heatwaves: how to stay cool.
• Centers for Disease Control and Prevention. About Heat and Your Health.
• CDC Heat Health. Stay cool, stay hydrated, know the symptoms.
• WHO. Heatstroke as a medical emergency — cooling and emergency response recommendations.